In 2019 doet de directie van Buurtzorg een oproep aan wijkverpleegkundigen om meer aan preventie te doen. Els Schopman, wijkverpleegkundige in het Twentse Denekamp, ziet juist dan op televisie een item van Radar over een groep 50-plussers die regelmatig samen beweegt, zonder trainer, midden in een park. Het is een Vitality Club. Zou dit wat voor mijn wijk zijn, vraagt ze zich af. Inmiddels is Els projectleider van Vitality Clubs bij Kennisinstituut Leyden Academy on Vitality & Ageing en zijn er 130 zelfsturende clubs van actieve ouderen die met elkaar bewegen in de publieke ruimte van een stad of dorp.
Els handelde voortvarend bij het opzetten van haar eerste Vitality Club. Ze vroeg haar sportschool om hulp en nodigde daar een arts van Leyden Academy uit, om meer te weten te komen over het concept. Die arts nam een oudere mee die al een club had en zijn advies was kort: “Kies een plek en een moment, zet het in de krant en ga er staan. Gewoon doen.” Die zomer stond Els vier keer in het veelgelezen weekblad van de regio. En op die eerste maandag van september stonden er tot haar grote verbazing 30 mensen op het plaatselijke voetbalveld. De jongste was 49 jaar en de oudste 89 jaar. De groep telt inmiddels 125 deelnemers.
Zelfsturing in plaats van trainer
Wat een Vitality Club kenmerkt, is dat het niet afhankelijk mag blijven van een professional. Het start met een professional die de les leidt en de oefeningen uitlegt, maar na een paar maanden moet de groep het zelf kunnen. “En dat is soms erg puzzelen”, vertelt Els. “Je moet die zelfsturing erin zien te krijgen.” Daar kunnen juist wijkverpleegkundigen een belangrijke, stuwende rol spelen. “Die zijn gewend te werken in zelfsturende teams zonder management en pakken het vaak goed en creatief aan. Ze gebruiken hun netwerk om nieuwe deelnemers te werven, kunnen goed coachen en activeren zelfsturing van het begin af aan.”
Die zelfsturing werkt met name goed in de context van deze beweegclubs, vertelt ze: “Ik zie het in alle clubs gebeuren: mensen geven elkaar les op een manier die perfect aansluit. Hoe ze elkaar de oefeningen aanleren voor de arm- en beenspieren, evenwicht, behendigheid, fijne motoriek; zó goed inspelend op de doelgroep. Ze kennen elkaars achtergrond en sociale situatie. Dit werkt vaak beter dan een jonge(re) coach in professionele sportkleding die aanmoedigt dat het beter kan. Dat vergroot juist het verschil tussen de groep en de professionals. Zoals hij het doet, kan ik het niet, denken ze dan. En het gaat juist niet om het beter te doen of actiever, het gaat gewoon om het bewegen. Bewegen op eigen niveau.”
Een club vol leven
Vitality Clubs zijn dus op zichzelf staande autonome clubs die zelf beslissen over de tijden en de plek waar ze bewegen, en wat voor oefeningen ze doen. Iedereen legt een euro per week in de pot, die iemand uit de groep beheert. “Daarvan betalen ze twee keer per jaar een avondje uit, of een gezellige activiteit. De club is niet van Buurtzorg, niet van de wijkverpleegkundigen. Het is echt hun club. Deze opzet zorgt ervoor dat de clubs langdurig kunnen blijven bestaan en niet afhankelijk zijn van subsidies. De eerste clubs vieren nu hun 10-jarig bestaan.”

Wat de Vitality Clubs opleveren, ziet Els telkens opnieuw. “Ik sta daar nog steeds verwonderd naar te kijken. Mensen voelen zich beter, hebben minder klachten, vallen minder en zijn minder eenzaam.” Ze hoort van mensen die zeggen dat ze nooit aan beweging hebben gedaan, maar dit zo gezellig vinden. Een vrouw in scheiding vertelde haar: “Er zijn zulke lieve mensen in deze groep, het doet me gewoon goed om hier te zijn.” Mensen die hun partners verloren zijn, vinden er een luisterend oor. Het zijn betrokken clubs, waarin mensen voor elkaar zorgen. “Het enthousiasme, de sfeer, de vrolijkheid die ik overal terugzie, is grenzeloos.”
Enthousiasme is de sleutel
Wat heb je nodig om zelf een Vitality Club te beginnen? “Enthousiasme,” zegt Els, “dat is eigenlijk het belangrijkste. Of je nu professional bent of actieve oudere.” Ze raadt aan eerst een bestaande club te bezoeken, om een goed beeld te krijgen van hoe het werkt. Je kunt dan ook vragen stellen aan de mensen die daar lesgeven of meedoen. “Daarna kun je stap voor stap de uitgebreide handleiding op de website volgen, waar echt alles in staat: wat een club is, hoe je 'm opzet, wat de valkuilen zijn, hoe je zelfsturing regelt. Vanuit Leyden Academy hebben we de handleiding zo goed mogelijk geprobeerd in te richten, zodat men daar zo zelfstandig mogelijk mee aan de slag kan. Op diezelfde site vind je ook het overzicht van alle locaties, als je je bij een bestaande club wilt aansluiten.”
Uitdaging: vinden van deelnemers
Het vinden van deelnemers kan ingewikkeld zijn, vertelt Els. “Het kan dan helpen om de praktijkondersteuner huisartsenzorg (POH) te benaderen in de wijk. Of huisartsen, apothekers, leefstijlapothekers of diëtisten. Ook de kerk kan waardevol zijn.” Heb je al een aantal enthousiaste ouderen gevonden als eerste deelnemers, dan sta je al met 1-0 voor. Die hebben vaak een eigen netwerk, legt Els uit. En wat als dat niet het geval is? “Dan is het de kunst om met de mensen die je hebt, te kijken naar wat je kunt doen om de groep uit te breiden. Wat voor ideeën hebben zij? Je probeert de groep meteen in hun kracht te zetten. Vaak hebben ze zelf ideeën waar je zelf niet aan gedacht zou hebben. Zij zitten bijvoorbeeld bij een bepaald clubje waar ze mensen kunnen uitnodigen, of ze weten dat er ergens een seniorenmiddag is.”
Samenwerking en toekomst
Het doel is dat Leyden Academy zich binnen vijf jaar kan terugtrekken, en dat Vitality Club een totaal zelfsturend fenomeen is met in elke wijk een club. Preventie wordt tot op heden nergens vergoed, dus investeert Buurtzorg daar nu zelf in zonder die kosten ergens te kunnen declareren. Dat beperkt de mogelijkheden. Daarom ontwikkelde Els samen met Leyden Academy een training en verfijnde handleiding speciaal voor wijkverpleegkundigen, zodat zij zelfstandig nieuwe clubs kunnen opzetten.
Een dag per week werkt Els met teams van Buurtzorg verspreid over het hele land. De bedoeling is dat die teams elkáár gaan helpen. “Het team in Goes heeft drie Vitality Clubs opgezet”, vertelt Els. “Als een team in het nabijgelegen Veere een club wil beginnen, kan het Goes bezoeken om een keer mee te doen en informatie in te winnen. Ik ben de verbindende schakel die de teams met elkaar in contact brengt.” Het mooiste aan haar werk vindt Els om te zien dat er een groeifactor in zit. “Mensen die samen een Vitality Club bestieren, worden echt ondernemender en creatiever. Er zit plezier in. Dat is hartstikke leuk.”
Heb je zin gekregen om mee te bewegen, of denk je: dit wil ik ook in mijn wijk? Ga dan naar www.vitality-club.nl.
*********************************************************************************************************************
Een Vitality Club is meer dan een beweeggroep. Het is een groep mensen die samen werkt aan een actieve, gezonde en sociale buurt. De kracht van een Vitality Club zit in een aantal eenvoudige principes. Deze vormen de basis van iedere club:
• De club is zelfsturend en onafhankelijk
• Er wordt samen bewogen onder leiding van een vrijwillige peer coach
• Oefeningen bevorderen kracht, conditie, balans, coördinatie, mobiliteit en cognitie.
• De sessies vinden plaats in de buitenlucht
• De bijeenkomsten zijn meerdere keren per week
• Iedereen is welkom
• De club blijft groeien en blijft wijkgenoten stimuleren om aan te sluiten
• Deelnemers betalen maximaal 1 euro per week, voor de eigen clubkas
• De oefeningen zijn op meerdere niveaus uit te voeren
• Meedoen is naar eigen inzicht en op eigen risico